Ngọc trai nước ngọt và ngọc trai biển: cách phân biệt và giữ độ bóng

Hai chuỗi ngọc trai trông gần giống nhau trong tủ kính, nhưng giá có thể chênh nhau vài lần, thậm chí vài chục lần. Người bán sẽ giải thích một chuỗi là ngọc nước ngọt, chuỗi kia là ngọc biển. Với nhiều người, đó chỉ là hai cái tên. Thực tế, chúng khác nhau từ con trai mẹ, môi trường nuôi cho đến độ dày lớp xà cừ, và những khác biệt này quyết định vẻ đẹp lẫn độ bền của viên ngọc.

Ngọc trai cũng là loại đá quý đặc biệt vì nó có nguồn gốc hữu cơ, mềm và nhạy cảm hơn hẳn kim cương hay đá màu. Hiểu nó từ đâu ra sẽ giúp bạn chọn đúng loại và biết cách giữ gìn để chuỗi ngọc không xỉn đi sau vài năm.

Ngọc trai hình thành như thế nào?

Khi có một vật lạ lọt vào bên trong, con trai hoặc con hàu tiết ra xà cừ, chất gồm chủ yếu là các tinh thể canxi cacbonat xếp lớp xen với chất hữu cơ, bao quanh vật lạ đó. Hàng nghìn lớp xà cừ mỏng chồng lên nhau tạo nên viên ngọc. Ánh sáng đi qua các lớp này rồi phản xạ lại, tạo ra độ bóng và ánh sắc đặc trưng mà hạt nhựa hay thuỷ tinh khó bắt chước trọn vẹn.

Ngọc trai tự nhiên hình thành ngẫu nhiên và rất hiếm. Gần như toàn bộ ngọc trai bán trên thị trường hiện nay là ngọc trai nuôi cấy: người nuôi chủ động cấy mô hoặc cấy nhân vào con trai, rồi thả lại môi trường nước để nó tạo xà cừ. Ngọc nuôi vẫn là ngọc thật, chỉ khác ở chỗ quá trình khởi đầu có bàn tay con người.

Ngọc trai nước ngọt khác ngọc trai biển ở đâu?

Ngọc trai nước ngọt được nuôi trong trai sống ở hồ, sông, đầm nước ngọt. Phần lớn ngọc nước ngọt trên thị trường hiện nay đến từ Trung Quốc. Một con trai nước ngọt có thể cho hàng chục viên ngọc mỗi lứa, và phần lớn được cấy bằng mô chứ không có nhân, nên viên ngọc gần như toàn bộ là xà cừ.

Ngọc trai biển được nuôi trong các loài hàu sống ở nước mặn. Người nuôi cấy một hạt nhân tròn làm từ vỏ sò vào trong hàu, mỗi con thường chỉ cho một đến hai viên mỗi lần. Xà cừ phủ quanh nhân, độ dày phụ thuộc thời gian nuôi. Việt Nam có một số trại nuôi ngọc biển ở các vùng như Phú Quốc, Hạ Long, Nha Trang.

Nhìn bằng mắt: dấu hiệu dễ nhận ra

• Độ tròn: ngọc nước ngọt tròn hoàn hảo tương đối hiếm, đa số hơi bầu dục hoặc có gờ nhẹ. Akoya thường tròn đều hơn.
• Độ bóng: Akoya có ánh sắc nét, phản chiếu hình ảnh khá rõ. Ngọc nước ngọt thường có ánh mềm, hơi mờ hơn.
• Màu sắc: sắc hồng, cam đào, tím nhạt tự nhiên thường gặp ở ngọc nước ngọt; màu đen ánh xanh đặc trưng của ngọc Tahiti.
• Kích thước: viên trắng tròn trên 10 mm thường là South Sea hoặc ngọc nước ngọt thế hệ mới, hiếm khi là Akoya.

Cách phân biệt ngọc trai thật và giả tại nhà

Ngọc giả phổ biến nhất là hạt thuỷ tinh hoặc nhựa được phủ một lớp sơn bóng. Vài phép thử đơn giản giúp bạn loại trừ phần lớn trường hợp:

1. Cọ nhẹ vào răng: ngọc thật cho cảm giác hơi sạn, lợn cợn vì bề mặt xà cừ có các lớp nhỏ; ngọc giả trơn láng như thuỷ tinh.
2. Cọ hai viên vào nhau: ngọc thật có thể để lại chút bột mịn, lau đi là hết; ngọc giả trượt trơn.
3. Cảm nhận nhiệt độ: ngọc thật mát khi mới chạm, sau đó ấm dần theo da; ngọc nhựa ấm ngay từ đầu.
4. Soi lỗ xỏ bằng kính lúp: ngọc giả thường có lớp phủ bong tróc quanh miệng lỗ, lộ lõi thuỷ tinh hoặc nhựa bên trong.
5. Quan sát sự đồng đều: ngọc thật trong một chuỗi luôn có chênh lệch nhỏ về màu, dáng, ánh; chuỗi giống hệt nhau tuyệt đối đáng để nghi ngờ.

Không nên thử bằng cách đốt, cạo hay nhỏ axit, vì dễ làm hỏng cả ngọc thật. Với món có giá trị cao, cách chắc chắn là yêu cầu giấy kiểm định từ phòng thí nghiệm đá quý, nơi có thể dùng tia X để xem cấu trúc bên trong và phân biệt ngọc nuôi có nhân, không nhân hay ngọc tự nhiên.

Vì sao ngọc trai mất độ bóng?

Xà cừ có độ cứng chỉ khoảng 2,5 đến 4,5 trên thang Mohs, mềm hơn nhiều so với kim cương (10) hay sapphire (9). Nó cũng nhạy cảm với axit. Mồ hôi có tính axit nhẹ, nước hoa, keo xịt tóc, kem chống nắng và mỹ phẩm đều có thể ăn mòn lớp xà cừ ngoài cùng, khiến viên ngọc mờ và nhám dần. Ma sát với các món trang sức kim loại hoặc đá cứng để chung cũng tạo vết xước khó hồi phục.

Ngọc trai biển có nhân với lớp xà cừ mỏng dễ bị ảnh hưởng hơn: khi lớp ngoài mòn đi, nhân vỏ sò bên trong có thể lộ ra. Ngọc nước ngọt không nhân gần như toàn xà cừ, nên bền hơn về mặt này dù ánh không sắc bằng.

Cách giữ ngọc trai luôn bóng đẹp

• Đeo ngọc trai sau cùng, sau khi đã trang điểm, xịt nước hoa và để mọi thứ khô hẳn.
• Sau mỗi lần đeo, lau nhẹ từng viên bằng khăn mềm hơi ẩm hoặc khăn khô để lấy đi mồ hôi và dầu da.
• Không ngâm ngọc trong nước, không dùng máy siêu âm, không dùng nước rửa trang sức hay kem đánh bóng.
• Cất ngọc nằm phẳng trong túi vải mềm hoặc ngăn riêng, không treo, vì treo lâu làm dây xâu giãn ra.
• Không cất trong túi nhựa kín hoặc két sắt khô quá lâu; xà cừ cần chút độ ẩm để không bị khô và nứt.
• Đừng để ngọc nằm chung với vàng, bạc, đá quý cứng để tránh xước.

Xâu lại chuỗi ngọc định kỳ

Chuỗi ngọc thường được xâu bằng dây lụa hoặc dây nylon, thắt nút giữa từng viên để các viên không cọ vào nhau và không rơi hết khi dây đứt. Dây lụa giãn và bẩn dần theo thời gian. Nếu đeo thường xuyên, nên mang đi xâu lại khoảng 1 đến 2 năm một lần; dấu hiệu cần xâu là khoảng hở giữa nút và viên ngọc to dần, hoặc dây đổi màu sẫm.

Lời khuyên khi chọn mua và sử dụng

Nếu đây là chuỗi ngọc đầu tiên để đeo đi làm hằng ngày, ngọc nước ngọt cỡ 6 đến 8 mm là điểm bắt đầu hợp lý: bền, đa dạng màu, giá dễ tiếp cận. Nếu muốn một chuỗi cổ điển cho những dịp quan trọng, Akoya 7 đến 8 mm là lựa chọn quen thuộc. Khi mua, hãy xem chuỗi dưới ánh sáng tự nhiên, lăn nhẹ trên mặt phẳng để kiểm tra độ tròn, và hỏi rõ loại ngọc, kích thước, xuất xứ ghi trên hoá đơn. Sau đó, chỉ cần nhớ ba việc: đeo sau cùng, lau sau khi tháo và cất nằm phẳng. Với chừng đó, chuỗi ngọc có thể giữ độ bóng qua nhiều năm.